Professionele Onderzoekstaal in Lerarenopleidingen Basisonderwijs

Abstract

Om op te kunnen leiden tot onderzoekende leraren is het noodzakelijk dat de hiertoe benodigde onderzoekscompetenties helder zijn voor lerarenopleidingen. Aannemelijk is dat professionele onderzoekstaal een belangrijke rol speelt bij het verwerven van onderzoekscompetenties. Taal is essentieel bij competentieontwikkeling (Klarus, 2003; Willemse, Lunenberg, Beishuizen, & Korthagen, 2007; Pauw, 2007; Sloep, 2008), en onderwijsonderzoek beoogt de praktijk te verbeteren door deel te nemen aan de taalgemeenschap van de beroepsgroep (Klarus, 2003). Aanstaande leraren dienen het concrete professionele taalgebruik van docenten en leraren over te nemen om zich als professional te kunnen ontwikkelen (Pauw, 2007). Dat professionele taal niet automatisch ontwikkeld wordt blijkt uit het resultaat van onderzoek van Schrijver en Pauw (2009) en Schrijver, Visser en Pauw (2010): een (zeer grote) discrepantie tussen de verwachting van de docent over de te beheersen professionele taal en de feitelijke professionele taal. Met dit onderzoek wordt beoogd inzicht te krijgen in onderzoekscompetenties voor (aanstaande) leraren basisonderwijs en de professionele taal die aanstaande leraren moeten verwerven om een onderzoekende leraar te worden. (De aard van) de mogelijke discrepantie tussen de wenselijke professionele onderzoekstaal van aanstaande leraren volgens docenten en sleutelpersonen en de feitelijke professionele onderzoekstaal van aanstaande leraren wordt in kaart gebracht. De resultaten kunnen gebruikt worden om verbeteringen voor te kunnen stellen ten aanzien van onderwijs over en begeleiding van onderzoek binnen het curriculum van de lerarenopleiding basisonderwijs. Aan dit onderzoek hebben twee Nederlandse lerarenopleidingen (PABO´s) deelgenomen. Het onderzoek is opgebouwd uit twee onderdelen: een literatuurstudie en een experimenteel onderzoek. Bij de literatuurstudie is professionele onderzoekstaal geselecteerd uit een competentieoverzicht gebaseerd op literatuuronderzoek en de analyse van beleidsdocumenten. Bij het experimenteel onderzoek vormen sleutelpersonen (n=4), derdejaars aanstaande leraren (n=105) en docenten (n=24) de groep deelnemers. De sleutelpersonen zijn in een interview gevraagd naar benodigde onderzoekscompetenties voor (aanstaande) leraren. Uit deze interviews is professionele onderzoekstaal geselecteerd. Docenten en derdejaars aanstaande leraren zijn middels een vragenlijst gevraagd naar onderzoeksbegrippen. De analyse van de vragenlijsten hebben ook geresulteerd in overzichten van professionele onderzoekstaal. Een vergelijking van diverse overzichten van gewenste c.q. feitelijke onderzoekstaal levert antwoorden op de onderzoeksvragen. Voor de interviews en de vragenlijst is gebruik gemaakt van instrumenten die door de onderzoeker(s) ontwikkeld zijn voor dit onderzoek. Voor de interviews is een interviewguide ontwikkeld gebaseerd op het literatuuronderzoek naar onderzoekscompetenties. Voor de bevraging van docenten en aanstaande leraren zijn twee sterk op elkaar lijkende vragenlijsten ontwikkeld. In deze vragenlijsten wordt in het eerste deel gevraagd naar achtergrondvariabelen zoals vooropleiding. In het tweede deel worden docenten gevraagd naar begrippen die zij voor aanstaande leraren van belang achten om onderzoekscompetenties te kunnen verwerven. Aanstaande leraren worden in het tweede deel gevraagd naar de begrippen die zij gebruiken bij het doen van onderzoek. Zowel docenten als aanstaande leraren zijn vervolgens gevraagd om per begrip aan te geven in welke mate zij deze begrippen van belang achten. De sleutelpersonen noemen in de interviews veel overeenkomstige competenties. De genoemde competenties worden grotendeels ook genoemd in het competentieoverzicht gebaseerd op literatuuronderzoek en documentanalyses (literatuurstudie). Het realiseren van een onderzoekende houding en systematisch verbeteren van de praktijk worden door drie van de vier sleutelpersonen als belangrijke competenties genoemd. Deelnemers aan het experimentele onderzoek (sleutelpersonen, docenten en aanstaande leraren) noemen samen 335 verschillende begrippen en achten genoemde begrippen meestal in meerder mate of van doorslaggevend belang. Het literatuuronderzoek en de analyse van de beleidsdocumenten (de literatuurstudie) heeft 112 begrippen opgeleverd. Deze 112 begrippen zijn grotendeels ook genoemd bij de 335 begrippen in het experimentele onderzoek. De door Schrijver en Pauw (2009) gevonden discrepantie in professionele taal tussen lerarenopleiders en aanstaande leraren kan bevestigd worden. Begrippen die door een groep respondenten vaak genoemd worden blijken per groep significant verschillend. Slechts negen begrippen worden zowel door 20% van de lerarenopleiders als door 20% van de aanstaande leraren genoemd. Het betreft de begrippen conclusies / aanbevelingen formuleren, enquête, plan (van aanpak), analyse(ren), doelen (smart), hypothesen, reflectie / reflecteren en (onderzoeks-)vraag. Deze negen begrippen horen allen tot één van de categorieën gekoppeld aan de onderzoekscyclus. Opvallend is dat enkele andere categorieën zoals de categorie houding (onderzoekende houding) in de analyse van onderzoekscompetenties duidelijk als belangrijk naar voren komt, echter in het onderzoek naar professionele taal nauwelijks naar voren komt.